STAN PRAWNY NA 18 GRUDNIA 2020 Dokumentacja sytuacji socjalno-bytowej dziecka Opracowała: Anna Torbicka, starszy inspektor ds. BHP, autorka publikacji dla dyrektorów i nauczycieli. Zaktualizowała: Jagna Niepokólczycka-Gac, pedagog, socjoterapeuta, wieloletni kurator społeczny sądu rodzinnego i dla nieletnich, trener, współtwórca Instytutu Szkoleń Oświatowych; Marcin Majchrzak, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1876), • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1444 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie wywiadu środowiskowego (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1788), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 2006 r. w sprawie realizacji programu wieloletniego „Pomoc państwa w zakresie dożywiania” (Dz.U. z 2006 r. Nr 25 poz. 186 ze zm.). Rola przedszkola w udzieleniu wsparcia finansowego dziecku Niejednokrotnie nauczyciele wychowania przedszkolnego obserwują, że potrzeby socjalne wychowanka nie są realizowane przez rodziców z powodu niskich dochodów. Zdarza się również, że nagłe zdarzenie, sytuacja kryzysowa rodziny, na tyle uszczupla zasoby materialne, że rodzina wymaga wsparcia, bez którego nie pokona trudności. Przedszkole nie posiada możliwości samodzielnego wsparcia materialnego dziecka i jego rodziny. Może jednak zwró-cić się z prośbą o wsparcie do Ośrodka Pomocy Społecznej odpowiedniego dla miejsca za-mieszkania dziecka. Dyrektor placówki, w porozumieniu z radą pedagogiczną oraz rodzicami dziecka, kieruje odpowiednie pismo do kierownika ośrodka pomocy społecznej odpowiednie-go dla miejsca zamieszkania dziecka. Pismo powinno być umotywowane informacjami, które wskazują na trudną sytuację dziecka i jego rodziny. Kierownik ośrodka przekazuje wniosek pracownikowi socjalnemu, w którego rejonie zamieszkuje dziecko. Wywiad środowiskowy Zgodnie z art. 107 ust. 1 Ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej przeprowadza się wywiad środowiskowy w celu określenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i ma-jątkowej. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza pracownik socjalny (lub kurator sądowy, jeżeli sprawa ma charakter opiekuńczy). Warto dodać, że może on przeprowadzać go także na potrzeby jednostki organizacyjnej pomocy społecznej z terenu innej gminy – art. 107 ust. 3 ww. Ustawy. W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny oraz zmiany danych zawartych w wywiadzie, sporządza się jego aktualizację. Jeżeli osoby korzystają ze stałych form pomocy, uaktualnienie – mimo braku zmiany danych – sporządza się nie rzadziej niż co sześć miesięcy. W celu uzyskania pełnego obrazu sytuacji dziecka i jego rodziny, np. w związku z podejrzeniem marnotrawienia środków pochodzących z zapomóg, pracownik socjalny może zwrócić się do dyrektora przedszkola o udzielenie informacji na temat wychowanka oraz jego rodziny. Informacji takich nie można udzielać przez telefon, lecz bezpośrednio i w zgodzie z prawdą. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego Zgodnie z art. 107 ust. 4a przywoływanej Ustawy w sytuacji, gdy osoba lub rodzina ubiegają-ca się o świadczenia z pomocy społecznej nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu lub na jego aktualizację, istnieje podstawa do: • odmowy przyznania świadczenia, • uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub • wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad może domagać się od osoby lub rodziny ubie-gającej się o pomoc złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa zło-żenia oświadczenia stanowi powód do wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia. Jeżeli rodzic odmawia rodzinnego wywiadu środowiskowego, a sytuacja dziecka nie ulega poprawie (dziecko jest zaniedbane, niedożywione, ubrane nieadekwatnie do pory roku), kie-rownik w porozumieniu z radą pedagogiczną kieruje odpowiednie pismo do sądu rejonowego (wydział rodzinny i nieletnich), z prośbą o wgląd w trudną sytuację rodziny dziecka. Jeżeli sytuacja zagraża bezpieczeństwu dziecka, jego zdrowiu bądź życiu, dyrektor przedszkola wniosek taki na piśmie kieruje bezpośrednio na policję. Dokumenty poświadczające sytuację osoby/rodzin – kryterium dochodowe Ważnym elementem uzyskania wsparcia materialnego jest kryterium dochodowe, od którego zależy wysokość otrzymanej zapomogi. Jest nim posiadany średni dochód na osobę w prowa-dzonym przez rodziców dziecka gospodarstwie. Próg ustalany jest corocznie przez Radę Mi-nistrów i w roku 2020 wynosił: • dla osoby samotnie gospodarującej – 701 zł, • dla osoby w rodzinie – 528 zł, • 308 zł – kwota dochodu z 1 ha przeliczeniowego. Rodziny, których dochód przekracza wyżej opisane kryterium dochodowe, a znalazły się w sytuacji szczególnie trudnej, wynikającej z wyjątkowo negatywnych, niecodziennych zda-rzeń, którym nie można było w żaden sposób zapobiec, mogą ubiegać się o zwrotne lub bez-zwrotne wsparcie finansowe. Jednak w takim przypadku pomoc ma charakter uznaniowy. Zgodnie z art. 107 ust. 5b Ustawy o pomocy społecznej sytuację osobistą, rodzinną, dochodo-wą i majątkową osoby lub rodziny ustala się na podstawie następujących dokumentów: • dowodu osobistego lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość, • skróconego odpisu aktu urodzenia dziecka lub książeczki zdrowia dziecka (do wglądu), • dokumentów określających status cudzoziemca w Rzeczypospolitej Polskiej, • decyzji właściwego organu w sprawie renty, emerytury, świadczenia przedemerytal-nego lub zasiłku przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świad-czenia kompensacyjnego, uposażenia w stanie spoczynku, renty strukturalnej oraz ren-ty socjalnej, • orzeczenia komisji do spraw inwalidztwa i zatrudnienia wydanego przed 1 września 1997 r., • orzeczenia lekarza orzecznika o niezdolności do pracy, niezdolności do samodzielnej egzystencji, • orzeczenia komisji lekarskiej, • orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, • zaświadczenia albo oświadczenia o wysokości wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia zawierającego informacje o wysokości potrąconej zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składek na ubezpieczenia eme-rytalne i rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz składki na ubez-pieczenie chorobowe, • zaświadczenia albo oświadczenia o wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego na pod-stawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członko-stwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych (usług rol-niczych), zawierającego informacje o potrąconej zaliczce na podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne, składek na ubezpieczenia eme-rytalne i rentowe w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz składki na ubez-pieczenie chorobowe, • zaświadczenia albo oświadczenia o okresie zatrudnienia, w tym o okresach, za które były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne oraz o okresach nieskładkowych, • dowodu otrzymania renty, emerytury, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, emerytury pomostowej, nauczycielskiego świadczenia kompensa-cyjnego, uposażenia w stanie spoczynku, renty strukturalnej oraz renty socjalnej, • zaświadczenia urzędu gminy albo oświadczenia o powierzchni gospodarstwa rolnego w hektarach przeliczeniowych, • zaświadczenia albo oświadczenia o kontynuowaniu nauki w szkole ponadpodstawo-wej lub szkole wyższej, • decyzji starosty o uznaniu lub odmowie uznania za osobę bezrobotną, utracie statusu osoby bezrobotnej, o przyznaniu, odmowie przyznania, wstrzymaniu, wznowieniu wypłaty oraz utracie lub pozbawieniu prawa do zasiłku dla bezrobotnych, świadczenia szkoleniowego, stypendium, dodatku aktywizacyjnego albo oświadczenia o pozosta-waniu w ewidencji bezrobotnych lub poszukujących pracy, • decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ustaleniu kapitału początkowego, • zaświadczenia albo oświadczenia o zobowiązaniu do opłacania składki na ubezpiecze-nie społeczne rolników, • dowodu opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne rolników, • dowodu opłacenia składki na ubezpieczenie społeczne przez osoby prowadzące poza-rolniczą działalność gospodarczą, • zaświadczenia albo oświadczenia o zadeklarowanej podstawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, • zaświadczenia albo oświadczenia o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadzenia działalności opodatkowanej na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych, • zaświadczenia albo oświadczenia o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadzenia działalności opodatkowanej na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, • zaświadczenia albo oświadczenia o uzyskaniu dochodu, o którym mowa w art. 8 ust. 11 i 12 Ustawy o pomocy społecznej, • decyzji organów przyznających świadczenia pieniężne, • oświadczenia o stanie majątkowym. Wymienione powyżej oświadczenia składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest zobowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszy-wego oświadczenia”. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Uwaga! Jeśli okoliczności sprawy, mające wpływ na prawo do świadczeń, wymagają potwierdzenia innym oświadczeniem lub dokumentem niż wskazane powyżej, można domagać się przedło-żenia takiego oświadczenia lub dokumentu. Rozporządzenie MPiPS z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowi-skowego określa: • sposób przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego, • miejsce i terminy jego przeprowadzania, • wzór kwestionariusza wywiadu, • wzór oświadczenia o stanie majątkowym oraz • wzór legitymacji pracownika socjalnego. Dochód osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą opodatkowaną podatkiem docho-dowym od osób fizycznych na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych za dochód przyjmuje się przychód z tej działalności pomniejszony o: • koszty uzyskania przychodu, • obciążenie podatkiem należnym określonym w przepisach o podatku dochodowym od osób fizycznych, • obciążenie składkami na ubezpieczenie zdrowotne określonymi w przepisach o świad-czeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, • związane z prowadzeniem tej działalności oraz odliczonymi od dochodu składkami na ubezpieczenia społeczne niezaliczonymi do kosztów uzyskania przychodów. Dochód ustala się, dzieląc kwotę dochodu z działalności gospodarczej wykazanego w zezna-niu podatkowym złożonym za poprzedni rok kalendarzowy przez liczbę miesięcy, w których podatnik prowadził działalność. Jeżeli nie prowadził działalności, za dochód przyjmuje się kwotę zadeklarowaną w oświadczeniu tej osoby, opodatkowaną na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Natomiast w sytuacji, gdy podatnik łączy przychody z działalności gospodarczej z innymi przychodami lub rozlicza się wspólnie z małżonkiem, przez podatek należny rozumie się po-datek wyliczony w takiej proporcji, w której pozostaje dochód podatnika z pozarolniczej dzia-łalności gospodarczej wynikający z deklaracji podatkowych do sumy wszystkich wykazanych w nich dochodów. Z kolei wysokość dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadze-nia działalności opodatkowanej na zasadach określonych w przepisach o podatku dochodo-wym od osób fizycznych ustala się na podstawie zaświadczenia wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego zawierającego informację o wysokości: • przychodu, • kosztów uzyskania przychodu, • różnicy pomiędzy przychodem a kosztami jego uzyskania, • dochodów z innych źródeł niż pozarolnicza działalność gospodarcza, • odliczonych od dochodu składek na ubezpieczenia społeczne, • należnego podatku, • odliczonych od podatku składek na ubezpieczenie zdrowotne związanych z prowadze-niem pozarolniczej działalności gospodarczej. Wysokość dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w przypadku prowadzenia dzia-łalności na zasadach określonych w przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne ustala się na podstawie zaświadcze-nia wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, zawierającego informację o formie opodatkowania oraz na podstawie dowodu opłacenia składek w Zakładzie Ubezpie-czeń Społecznych. Zgodnie z art. 8 ust. 9 Ustawy o pomocy społecznej przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 194 zł. Dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej i z hektarów przeliczeniowych oraz innych źródeł sumuje się. W przypadku uzyskania w ciągu 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku lub w okresie pobierania świadczenia z pomocy społecznej dochodu jednorazowego przekracza-jącego pięciokrotnie kwoty kryterium dochodowego: • osoby samotnie gospodarującej, • rodziny, kwotę tego dochodu rozlicza się w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony. W przypadku uzyskania jednorazowo dochodu należnego za dany okres, kwotę tego dochodu uwzględnia się w dochodzie osoby lub rodziny przez okres, za który uzyskano ten dochód. W przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się we-dług średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej. Zaświadczenia lub oświadczenia o dochodach dołącza się wraz z wnioskiem o udzielenie po-mocy dla dziecka.