STAN PRAWNY NA 18 GRUDNIA 2020 Urlop rodzicielski i urlop ojcowski w przedszkolu niepublicznym Opracował: Marcin Majchrzak, Prawnik, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, świadczy pomoc prawną w ramach własnej kancelarii, autor licznych opracowań i artykułów z zakresu tematyki kadrowo--płacowej, prawa związkowego oraz prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1320), • Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodziciel-stwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków (Dz.U. z 2015 r. poz. 2243). Oprócz urlopu macierzyńskiego, z którego pracownica po urodzeniu dziecka musi skorzystać przynajmniej w pewnym wymiarze, przepisy prawa pracy przewidują istnienie dodatkowych form urlopu mających na celu sprawowanie opieki nad nowo narodzonym dzieckiem. W ostatnich latach duży nacisk kładło się na przyznawanie tego typu uprawnień także pra-cownikom-ojcom, którzy mają obecnie możliwość uczestniczenia w opiece nad dzieckiem w pierwszych miesiącach jego życia. Do wspomnianych dodatkowych form urlopów należą: urlop rodzicielski, a także urlop ojcowski. Urlop rodzicielski Nowelizacja Kodeksu pracy wprowadziła 17 czerwca 2013 r. całkowicie nowe rozwiązanie prorodzinne w postaci płatnego urlopu, tzw. urlopu rodzicielskiego (art. 1821a k.p.). Jego maksymalny wymiar wynosi 32 tygodnie (w przypadku urodzenia jednego dziecka) lub 34 tygodnie (w przypadku urodzenia dwóch lub więcej dzieci). Urlop ten jest udzielany jed-norazowo albo nie więcej niż w 4 częściach, z których żadna nie może być krótsza niż 8 ty-godni z wyjątkiem: • pierwszej części urlopu rodzicielskiego, która w przypadku: o urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie nie może być krótsza niż 6 tygo-dni, o przyjęcia przez pracownika, o którym mowa w art. 183 § 1 k.p. (urlop z przyspo-sobienia), na wychowanie dziecka w wieku do 7 roku życia, a w przypadku dziec-ka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, do 10 roku życia, nie może być krótsza niż 3 tygodnie; • sytuacji, gdy pozostała do wykorzystania część urlopu jest krótsza niż 8 tygodni. Urlop rodzicielski jest udzielany bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego. Po-szczególne części (w wymiarze wielokrotności tygodnia) muszą przypadać bezpośrednio jedna po drugiej. Charakterystyczną cechą urlopu rodzicielskiego jest możliwość wykorzystywania go jedno-cześnie przez oboje rodziców. Jeżeli zdecydują się na takie rozwiązanie, muszą pamiętać, że łączny wymiar urlopu nie może przekraczać odpowiednio 32 lub 34 tygodni (maksymalnie mogą więc wspólnie przebywać na tym urlopie przez 16 lub 17 tygodni). Urlop rodzicielski jest udzielany na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przez planowanym rozpoczęciem urlopu – w takim przypadku pracodaw-ca musi uwzględnić wniosek. W razie spóźnienia się ze złożeniem wniosku uwzględnienie go zależy wyłącznie od pracodawcy, który nie jest już do tego zobowiązany. Urlop rodzicielski może być udzielony: • w pełnym wymiarze bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo za-kończeniu pobierania zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego, • w części – bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku ma-cierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego albo części urlopu rodzicielskiego (liczbę części urlopu ustala się w oparciu o liczbę złożonych wniosków o udzielenie urlopu. W liczbie wykorzystanych części urlopu uwzględnia się także liczbę wniosków o zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego albo jego części, złożonych przez ubezpieczoną-matkę dziecka lub ubezpieczonego-ojca dziecka). Możliwe jest również łączenie korzystania z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wy-miaru czasu pracy. W takim przypadku urlopu rodzicielskiego udziela się na pozostałą część wymiaru czasu pracy. Stosowny wniosek pracownik powinien złożyć w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy. Pracodawca jest zobowiązany uwzględnić wniosek pracownika, chyba że nie jest to możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. O przyczynie odmowy uwzględnienia wniosku pracodawca powinien poinformować pracownika na piśmie. W przypadku łączenia przez pracownika korzystania z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu, wymiar urlopu rodzicielskiego ulega wydłużeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu lub jego części – na zasadach określonych w art. 1821f k.p. Do ww. wniosków należy załączyć dokumenty wskazane odpowiednio w § 16–18 Rozporzą-dzenia MRPiPS z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pra-cowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków. Wyjątkowo urlop rodzicielski w wymiarze do 16 tygodni może być udzielony w terminie nie-przypadającym bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo nieprzypadającym bez-pośrednio po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu. Liczba wykorzystanych w tym trybie części urlopu pomniejsza liczbę części przysłu-gującego urlopu wychowawczego. W przypadku urlopu rodzicielskiego stosowane są odpowiednio (zgodnie z art. 1821g k.p.) niektóre przepisy Kodeksu pracy, w tym np. regulujące: • zachowanie prawa do 7 dni urlopu w przypadku zgonu dziecka (art. 1801 § 2 zdanie pierwsze k.p.), • przeniesienie prawa do wykorzystania pozostałej części urlopu w przypadku zgonu ko-rzystającego z niego pracownika na drugiego rodzica-pracownika (art. 180 § 12 k.p.), • możliwość złożenia wniosku o udzielenie bezpośrednio po urlopie rodzicielskim urlopu wypoczynkowego (bieżącego i zaległego), przy czym pracodawca ma obowiązek uwzględnić taki wniosek (art. 163 § 3 k.p.), • zasady przesunięcia bądź przerwania urlopu wypoczynkowego w razie korzystania z urlopu rodzicielskiego. Złożenie jednego wniosku o udzielenie wszystkich urlopów Ze względu na dużą liczbę dostępnych obecnie form urlopów przeznaczonych do sprawowa-nia opieki nad dzieckiem ustawodawca przygotował dodatkową procedurę umożliwiającą skorzystanie z nich wszystkich dzięki złożeniu tylko jednego wniosku (art. 1791 k.p.). Zgodnie z nim pracownica, nie później niż 21 dni po porodzie, może złożyć pisemny wniosek o udzielenie jej, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze wynikającym z art. 1821a § 1 k.p. Pracodawca jest zobowiązany taki wniosek uwzględnić. Czytając ten przepis, należy zwrócić uwagę, że możliwość złożenia takiego wniosku ma tylko pracownica-matka. Co więcej, w takiej sytuacji nie musi ona przedstawiać dodatkowo oświadczenia pracownika-ojca o braku zamiaru korzystania przez niego np. z urlopu rodzi-cielskiego. Dodatkową zaletą takiego rozwiązania jest zagwarantowanie pracownicy najwięk-szego możliwego w danej sytuacji bezpieczeństwa trwałości stosunku pracy – składając kilka wniosków na poszczególne rodzaje urlopów, ryzykuje np. opóźnieniem w złożeniu jednego z nich, co może doprowadzić do jego nieuwzględnienia przez pracodawcę, a w następstwie – do braku istnienia szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy. Decydując się na takie roz-wiązanie, pracownica w okresie trwania wszystkich rodzajów urlopów będzie otrzymywała miesięczny zasiłek w wysokości 80 proc. podstawy wymiaru. Przykład Składając osobny wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego, pracownica ryzykuje nie tylko przekroczenie terminu złożenia ww. wniosku, ale też będzie narażona na duże wahania w wysokości otrzymywanego zasiłku. Wysokość zasiłku podczas osobnego korzystania z ww. urlopów (macierzyńskiego i rodzicielskiego) wynosi odpowiednio 100 proc. i 60 proc. pod-stawy wymiaru, różnice są więc istotne. W przypadku złożenia wspólnego wniosku pracow-nica otrzymywać będzie przez cały okres przebywania na urlopie macierzyńskim i urlopie rodzicielskim zasiłek w wysokości 80 proc. podstawy wymiaru (średnia z całego okresu trwa-nia urlopu). Warto pamiętać, że w przypadku złożenia jednego wniosku o udzielenie urlopu macierzyń-skiego i rodzicielskiego pracownica może dzielić się z pracownikiem-ojcem wychowującym dziecko albo ubezpieczonym-ojcem dziecka, korzystaniem z urlopu rodzicielskiego albo po-bieraniem zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi tego urlopu, zgodnie z zasadami określonymi w art. 1821c § 2 i 4k.p. Stosowne wnioski dotyczące: • rezygnacji z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości albo w części i powrotu do pracy – składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed przystąpie-niem do pracy, • udzielenia urlopu rodzicielskiego w całości albo w części – składa się pracodawcy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu albo jego części. Zgodnie z przepisami Rozporządzenia w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracow-ników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków: • wniosek o udzielenie pracownicy, bezpośrednio po urlopie macierzyńskim, urlopu ro-dzicielskiego w pełnym wymiarze powinien zawierać: o imię i nazwisko pracownicy, o imię i nazwisko oraz datę urodzenia dziecka (dzieci), na które ma być udzielony urlop rodzicielski, o wskazanie daty, od której ma być udzielony urlop rodzicielski (do wniosku dołącza się skrócony odpis aktu urodzenia dziecka (dzieci) lub zagra-niczny akt urodzenia dziecka (dzieci) albo kopie tych dokumentów, albo kopię za-świadczenia lekarskiego wystawionego na zwykłym druku, określającego przewidy-waną datę porodu); • wniosek w sprawie rezygnacji przez pracownicę z korzystania z urlopu rodzicielskiego w całości albo w części i powrotu do pracy powinien zawierać: o imię i nazwisko pracownicy, o wskazanie daty przystąpienia do pracy; • wniosek o udzielenie pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko urlopu rodziciel-skiego w całości albo w części powinien zawierać: o imię i nazwisko pracownika, o imię i nazwisko oraz datę urodzenia dziecka (dzieci), na które ma być udzielony urlop rodzicielski, o wskazanie okresu, na który ma być udzielony urlop rodzicielski. Do wniosku dołącza się: • kopię wniosku w sprawie rezygnacji z korzystania przez pracownicę z urlopu rodzi-cielskiego w całości albo w części albo kopię wniosku w sprawie rezygnacji przez ubezpieczoną-matkę dziecka z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okre-sowi urlopu rodzicielskiego albo jego części, • skrócony odpis aktu urodzenia dziecka (dzieci) lub zagraniczny akt urodzenia dziecka (dzieci) albo kopie tych dokumentów. Urlop ojcowski Odrębnym uprawnieniem w stosunku do urlopów macierzyńskiego oraz rodzicielskiego jest prawo pracownika-ojca do dwutygodniowego urlopu na podstawie art. 1823 k.p. Pracownik- -ojciec ma prawo do tego urlopu także w przypadku, gdy matka dziecka nie jest pracownikiem i nie przysługuje jej prawo do świadczeń pracowniczych, w tym do urlopu macierzyńskiego. Dwutygodniowy wymiar urlopu nie zależy również od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie – jest stały. Należy zwrócić uwagę, że przepisy prawa przewidują możliwość sko-rzystania z tego urlopu wyłącznie przez pracownika-ojca wychowującego dziecko. Jeżeli zatem nie sprawuje on faktycznej opieki nad dzieckiem (np. zamieszkuje w innym mieście i nie ma zamiaru opiekować się nowo narodzonym dzieckiem), prawo do urlopu nie będzie mu przysługiwać. Pracownik-ojciec może skorzystać z prawa do urlopu ojcowskiego nie dłużej niż do: • ukończenia przez dziecko 24 miesiąca życia albo • w przypadku przysposobienia dziecka – do upływu 24 miesięcy od daty uprawomoc-nienia się postanowienia orzekającego przysposobienie i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 7 roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10 roku życia. Z urlopu ojcowskiego można korzystać w tym samym czasie, w którym trwa urlop macie-rzyński pracownicy-matki bądź jakikolwiek inny z przysługujących jej urlopów mających na celu sprawowanie opieki nad dzieckiem. Oczywiście możliwe jest także skorzystanie z niego już po zakończeniu przez matkę korzystania z urlopu macierzyńskiego – panuje w tym zakresie dowolność. Urlop ojcowski jest udzielany na pisemny wniosek pracownika-ojca wycho-wującego dziecko, który powinien zostać złożony w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z niego. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracow-nika. Urlop ojcowski może być wykorzystany jednorazowo albo nie więcej niż w 2 częściach, z których żadna nie może być krótsza niż tydzień Jednocześnie wobec pracownika-ojca ko-rzystającego z urlopu ojcowskiego odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy dotyczące m.in.: • korzystniejszego traktowania w razie przywrócenia go do pracy w przypadku wadli-wego zwolnienia (obowiązkowe przywrócenie do pracy, wypłata wynagrodzenia za pełny okres pozostawania bez pracy), • obowiązku udzielenia pracownikowi urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po za-kończeniu urlopu ojcowskiego, • prawa do przesunięcia terminu nierozpoczętego urlopu wypoczynkowego w razie ko-rzystania z urlopu ojcowskiego, a także prawo do wykorzystania w późniejszym ter-minie urlopu wypoczynkowego już rozpoczętego, lecz niewykorzystanego w całości w związku z rozpoczęciem korzystania z urlopu ojcowskiego, • szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy w trakcie trwania urlopu ojcowskiego, • gwarancji powrotu do pracy na stanowisko dotychczas zajmowane przed urlopem, a jeżeli nie jest to możliwe – na stanowisko równorzędne lub inne, odpowiednie ze względu na kwalifikacje zawodowe pracownika.