STAN PRAWNY NA 29 MARCA 2019 Procedura wydawania orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego. Część II Opracował: Marcin Majchrzak, prawnik, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 60 ze zm.), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 996 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz.U. z 2017 r. poz. 1578 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1743). Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego jest jednym z rodzajów orzeczeń wydawanych przez publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Począwszy od wejścia w życie Ustawy Prawo oświatowe, orzeczenia te nie mogą być wydawane przez niepubliczne poradnie, natomiast już wydane przez nie orzeczenia zachowały ważność na okres, na jaki zostały wydane. Zasady przejściowe w tym zakresie określone zostały w art. 312 Ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe. Orzeczenia te pełnią zasadniczą rolę w procesie edukacyjnym uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie oraz zagrożonych niedostosowaniem społecznym. W części drugiej artykułu omówione zostaną regulacje prawne dotyczące trybu rozpatrywania wniosku, wydawania orzeczenia o potrzebie bądź braku potrzeby kształcenia specjalnego, a także procedury odwoławczej. Rozpatrywanie wniosku Jeżeli wniosek będzie kompletny, powinien zostać przez przewodniczącego zespołu, wraz z załączoną do niego dokumentacją, skierowany do członków zespołu, w celu umożliwienia im zapoznania się z jego treścią. Jednocześnie przewodniczący powinien ustalić termin posiedzenia zespołu oraz powiadomić o nim pozostałych członków zespołu. O terminie posiedzenia przewodniczący powinien powiadomić również: • wnioskodawcę, przepisy dopuszczają bowiem, by rodzice dziecka lub ucznia bądź też pełnoletni uczeń brali udział w posiedzeniach zespołu, a także przedstawili swoje stanowisko, • dyrektora odpowiedniego przedszkola, szkoły, ośrodka lub placówki, w przypadku udziału w posiedzeniu zespołu odpowiednio: nauczyciela, wychowawcy grupy wychowawczej lub specjalisty, prowadzącego zajęcia z dzieckiem lub uczniem w przedszkolu, szkole, ośrodku lub placówce, asystenta nauczyciela, asystenta osoby niebędącej nauczycielem, asystenta wychowawcy świetlicy, pomocy nauczyciela, asystenta edukacji romskiej, • inne osoby biorące udział w posiedzeniu zespołu na wniosek bądź za zgodą rodzica dziecka lub ucznia albo na wniosek bądź za zgodą pełnoletniego ucznia, w szczególności psycholog, pedagog, logopeda, lekarz lub specjalista z innego zakresu niż wchodzący w skład zespołu. Należy pamiętać, że osoby biorące udział w posiedzeniu zespołu są zobowiązane do nieujawniania spraw poruszanych na posiedzeniu, które mogą naruszać dobra osobiste dziecka lub ucznia, rodziców dziecka lub ucznia, osób wchodzących w skład zespołu oraz osób uczestniczących w pracach zespołu z głosem doradczym. W trakcie rozpatrywania wniosku może okazać się, że potrzebne będą dodatkowe informacje o sytuacji dydaktycznej i wychowawczej dziecka lub ucznia. W takim przypadku przewodniczący może zwrócić się do właściwego dyrektora szkoły lub przedszkola z prośbą o wydanie opinii przez nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych lub specjalistów, prowadzących zajęcia z dzieckiem lub uczniem, informując o tym wnioskodawcę. Taka opinia powinna zostać wydana w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania przez dyrektora prośby o jej wydanie. Kopia opinii powinna zostać przekazana rodzicom dziecka lub ucznia bądź pełnoletniemu uczniowi. Co istotne, o wydanie opinii może zwrócić się również sam wnioskodawca. Wydana na powyższych zasadach opinia powinna zawierać w szczególności: • informację o rozpoznanych przez nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych bądź specjalistów prowadzących zajęcia z dzieckiem lub uczniem indywidualnych potrzebach rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwościach psychofizycznych dziecka lub ucznia, w tym mocnych stronach i uzdolnieniach, • informację o funkcjonowaniu dziecka lub ucznia w przedszkolu, szkole, ośrodku bądź placówce, w tym występujących trudnościach, a w przypadku dzieci lub uczniów: o niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym, objętych kształceniem specjalnym – wielospecjalistyczną ocenę poziomu funkcjonowania dziecka lub ucznia, o z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim, objętych zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi – okresową ocenę funkcjonowania dziecka; • informację o działaniach podjętych przez nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych lub specjalistów, w celu poprawy funkcjonowania dziecka lub ucznia w przedszkolu, szkole, ośrodku lub placówce, formach udzielonej dziecku lub uczniowi pomocy psychologiczno-pedagogicznej, okresie ich udzielania i efektach podjętych działań i udzielanej pomocy oraz wnioskach dotyczących dalszej pracy z dzieckiem lub uczniem, mających na celu poprawę funkcjonowania dziecka lub ucznia. Szczególne zasady należy stosować w przypadku wydawania orzeczenia dotyczącego dzieci i uczniów należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym, a także dzieci i uczniów, które nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki. W takim przypadku należy uwzględnić w trakcie procedury ich odmienność kulturową i językową. W badaniach przeprowadzanych przez specjalistów z poradni należy stosować narzędzia diagnostyczne dostosowane do możliwości językowych tych dzieci i uczniów, w tym testy niewerbalne oraz nieobciążone kulturowo. Wskazane jest korzystanie z pomocy odpowiednio asystenta edukacji romskiej lub osoby władającej językiem kraju pochodzenia dzieci i uczniów w przeprowadzanych badaniach i wywiadach z: • dziećmi i uczniami pochodzenia romskiego, • dziećmi i uczniami: o niebędącymi obywatelami polskimi, podlegającymi obowiązkowi szkolnemu lub nauki, które nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki, o będącymi obywatelami polskimi, podlegającym obowiązkowi szkolnemu lub obowiązkowi nauki, które nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki; • rodzicami dzieci i uczniów, we wskazanych powyżej punktach. Jeżeli orzeczenie dotyczy dzieci i uczniów z zaburzoną komunikacją werbalną, zespół powinien przy jego wydawaniu uwzględnić możliwości komunikacyjne dzieci, natomiast w badaniach prowadzonych przez specjalistów poradni konieczne będzie uwzględnienie sposobów i środków komunikacji dostosowanych do potrzeb tych dzieci i uczniów, z wykorzystaniem wspomagających i alternatywnych metod komunikacji (AAC), którymi posługuje się dziecko lub uczeń, w tym testów niewerbalnych. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydawane jest przez zespół orzekający większością głosów. Jeżeli okaże się, że głosy rozkładają się po równo, wówczas rozstrzyga głos przewodniczącego zespołu. Następnie z posiedzenia zespołu należy sporządzić protokół, który powinien zawierać w szczególności: • informację o: o podjętym rozstrzygnięciu wraz z uzasadnieniem, o zgłoszonym przez członka zespołu innym stanowisku, dotyczącym podjętego rozstrzygnięcia wraz z uzasadnieniem tego stanowiska, o osobach uczestniczących w posiedzeniu zespołu z głosem doradczym oraz przedstawionych przez nie stanowiskach, o stanowisku wnioskodawcy; • podpis przewodniczącego zespołu i członków zespołu. Rolą przewodniczącego zespołu orzekającego jest wyznaczenie członka zespołu, który będzie zobowiązany do przygotowania odpowiednio orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego bądź orzeczenia o braku potrzeby kształcenia specjalnego. Imię i nazwisko członka zespołu zobowiązanego do wydania orzeczenia umieszcza się w protokole. Należy pamiętać, że w sytuacji, gdy wnioskodawca nie uczestniczy w posiedzeniu zespołu, przewodniczący zespołu, na prośbę wnioskodawcy (nie ma więc takiego obowiązku bez prośby wnioskodawcy) powinien poinformować go o przebiegu posiedzenia zespołu i podjętym rozstrzygnięciu w sposób ustalony z wnioskodawcą. Warto zauważyć, że Rozporządzenie w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych jedynie w sposób ramowy określa procedurę postępowania przy wydawaniu orzeczeń. Z tego względu warto w tym miejscu przypomnieć Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 lipca 2014 r. (IV SA/Po 223/14), odnoszący się do statusu zespołów orzekających działających w publicznych poradniach. Sąd wskazał w nim, że: • zespołom tym przysługuje status organów administracji publicznej, • zespoły te podejmują swe rozstrzygnięcia, nazwane orzeczeniami, w formie decyzji administracyjnych, • do postępowania w sprawach o wydanie orzeczenia, w zakresie nieuregulowanym w przepisach wykonawczych wydanych przez MEN, należy stosować odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Wydanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego Jeżeli zespół orzekający dojdzie do przekonania, że wniosek o wydanie orzeczenia zasługuje na uwzględnienie, powinien wydać orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Wzór orzeczenia stanowi pierwszy załącznik do Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno- -pedagogicznych. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego powinno zostać wydane w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia złożenia wniosku o jego wydanie bądź też 30 dni od dnia uzupełnienia wniosku lub uzupełnienia brakującej dokumentacji. Natomiast w szczególnie uzasadnionych przypadkach, uwarunkowanych stanem zdrowia dziecka lub ucznia, a także złożonością procesu diagnostycznego, orzeczenie może być wydane w terminie nie dłuższym niż 60 dni od dnia złożenia wniosku bądź 60 dni od dnia uzupełnienia wniosku lub uzupełnienia brakującej dokumentacji. Orzeczenie takie jest wydawane dla dzieci i uczniów: • niepełnosprawnych, • niedostosowanych społecznie, • zagrożonych niedostosowaniem społecznym, wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki i metod pracy, o których mowa w przepisach w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Rozporządzenie w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym). W orzeczeniu tym zespół powinien określić: • diagnozę funkcjonowania dziecka lub ucznia, z uwzględnieniem potencjału rozwojowego oraz mocnych stron i uzdolnień dziecka lub ucznia oraz występujących w środowisku nauczania i wychowania barier i ograniczeń utrudniających jego funkcjonowanie, • okres, w jakim zachodzi potrzeba kształcenia specjalnego, • zalecane warunki i formy wsparcia, umożliwiające realizację indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dziecka lub ucznia, w tym warunki rozwijania jego potencjalnych możliwości i mocnych stron, wzmacniania aktywności i uczestnictwa dziecka lub ucznia w życiu przedszkola, szkoły, ośrodka czy placówki oraz, jeżeli zachodzi potrzeba indywidualnego wsparcia dziecka lub ucznia ze strony dodatkowo zatrudnionej kadry, o której mowa w przepisach w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym – zakres tego wsparcia, • zalecane cele rozwojowe i terapeutyczne do realizacji podczas zajęć wychowania przedszkolnego lub zajęć edukacyjnych, zajęć rewalidacyjnych, socjoterapeutycznych i resocjalizacyjnych oraz w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej dziecku lub uczniowi i, w zależności od potrzeb, jego rodzicom, przez przedszkole, szkołę, ośrodek bądź placówkę oraz poradnię, wraz ze wskazaniem zalecanych pomocy psychologiczno-pedagogicznych, a w przypadku dzieci i uczniów niepełnosprawnych – również zalecanych rodzajów zajęć rewalidacyjnych, • wszystkie możliwe formy kształcenia specjalnego, poczynając od najkorzystniejszej dla dziecka lub ucznia, według zespołu, formy kształcenia specjalnego spośród następujących: o w przedszkolu (oddziale) ogólnodostępnym, integracyjnym, specjalnym, innej formie wychowania przedszkolnego – w przypadku dzieci niepełnosprawnych, o w szkole (oddziale) ogólnodostępnej, integracyjnej lub specjalnej – w przypadku uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym, o w szkole specjalnej w młodzieżowym ośrodku wychowawczym – w przypadku nieletnich, wobec których sąd rodzinny orzekł o umieszczeniu w tym ośrodku, o w szkole specjalnej w młodzieżowym ośrodku socjoterapii – w przypadku uczniów zagrożonych niedostosowaniem społecznym, o w przedszkolu specjalnym albo szkole specjalnej w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym – w przypadku dzieci lub uczniów, którzy z powodu niepełnosprawności nie mogą uczęszczać do przedszkola lub szkoły w miejscu zamieszkania, o w specjalnym ośrodku wychowawczym – w przypadku uczniów niepełnosprawnych, którzy z powodu niepełnosprawności nie mogą uczęszczać do szkoły w miejscu zamieszkania, specjalnego ośrodka szkolno- -wychowawczego lub nie mogą przebywać w bursie, a także uczniów zagrożonych niedostosowaniem społecznym, o w ośrodku rewalidacyjno-wychowawczym – w przypadku dzieci lub uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, z których jedną z niepełnosprawności jest niepełnosprawność intelektualna; • potrzebę realizacji wybranych zajęć wychowania przedszkolnego lub zajęć edukacyjnych indywidualnie z dzieckiem lub uczniem lub w grupie liczącej do pięciorga dzieci lub uczniów – w przypadku dziecka lub ucznia napotykającego na trudności w funkcjonowaniu wspólnie z oddziałem przedszkolnym lub szkolnym, • zalecane działania, ukierunkowane na poprawę funkcjonowania dziecka lub ucznia i wzmacnianie jego uczestnictwa w życiu przedszkola, szkoły, ośrodka lub placówki oraz działania wspierające rodziców dziecka lub ucznia, • w zależności od potrzeb dziecka lub ucznia niepełnosprawnego, niezbędny w procesie kształcenia sprzęt specjalistyczny i środki dydaktyczne, w tym z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych, • zalecane sposoby oceny efektów działań podjętych przez przedszkole, szkołę, ośrodek lub placówkę w celu realizacji zaleceń, o których mowa w powyżej wymienionych punktach od trzeciego do ósmego. Zalecenia z punktów trzy–osiem powinny uwzględniać rozpoznanie potrzeb rozwojowych i edukacyjnych wynikających z funkcjonowania dziecka lub ucznia, w szczególności informacje zawarte w opinii wydanej przez nauczycieli, wychowawców grup wychowawczych lub specjalistów prowadzących zajęcia z dzieckiem lub uczniem. Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydawane jest na okres wychowania przedszkolnego, roku szkolnego albo etapu edukacyjnego. Wydanie orzeczenia o braku potrzeby kształcenia specjalnego W przypadku gdy zespół orzekający uzna, że wniosek nie powinien zostać uwzględniony, powinno zostać wydane orzeczenie o braku potrzeby kształcenia specjalnego, według wzoru stanowiącego piąty załącznik do Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno- -pedagogicznych. Orzeczenie to powinno zostać wydane w terminie 30 dni od dnia złożenia wniosku bądź uzupełnienia braków, ewentualnie w terminie 60 dni w szczególnie uzasadnionych przypadkach, uwarunkowanych stanem zdrowia dziecka lub ucznia bądź złożonością procesu diagnostycznego. Przekazanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego wnioskodawcy Przygotowane zgodnie z powyższymi zasadami orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego bądź o braku potrzeby kształcenia specjalnego należy przekazać wnioskodawcy na wskazany przez niego we wniosku adres w terminie siedmiu dni od daty wydania orzeczenia. Możliwe jest również przekazanie orzeczenia wnioskodawcy za pokwitowaniem w siedzibie poradni w terminie siedmiu dni od daty wydania orzeczenia. Orzeczenie należy przekazać wnioskodawcy w jednym egzemplarzu, jednak wnioskodawca ma prawo wystąpienia o kopię orzeczenia poświadczoną za zgodność z oryginałem przez dyrektora poradni lub upoważnioną przez niego osobę. Wniesienie odwołania od orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego Termin doręczenia orzeczenia wnioskodawcy jest istotny dla ewentualnego określenia terminu, w którym może on wnieść do kuratora oświaty odwołanie od orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego bądź o braku potrzeby kształcenia specjalnego. Może to nastąpić w terminie 14 dni od jego doręczenia wnioskodawcy. Wnioskodawca wnosi odwołanie od orzeczenia za pośrednictwem zespołu, który wydał orzeczenie. Daje to możliwość, by zespół, w trybie autokontroli, uznał w całości lub części odwołanie, w rezultacie czego powinno nastąpić uchylenie zaskarżonego orzeczenia i wydanie nowego. Przy czym w stosunku do nowego orzeczenia wnioskodawcy również przysługuje prawo wniesienia odwołania do kuratora oświaty. Jeżeli zespół nie zdecyduje się na uchylenie orzeczenia w trybie autokontroli, przewodniczący będzie zobowiązany do przekazania odwołania wraz z aktami sprawy kuratorowi oświaty w terminie 14 dni od dnia, w którym otrzymał odwołanie. W rezultacie wniesienia odwołania kurator oświaty będzie zobowiązany do jego rozpatrzenia w terminie 14 dni od dnia jego otrzymania bądź w terminie 14 dni od dnia otrzymania dodatkowych opinii specjalistów. Wydanie nowego orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego Istnieje również możliwość wydania nowego orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego w określonych sytuacjach. W przypadku zmiany okoliczności stanowiących podstawę wydania poprzedniego orzeczenia, potrzeby zmiany zaleceń wskazanych w poprzednim orzeczeniu lub potrzeby zmiany okresu, na jaki zostało wydane poprzednie orzeczenie, zespół, na wniosek wnioskodawcy, powinien wydać nowe orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Nowe orzeczenie wydaje się w terminie odpowiednio 30 dni bądź 60 dni (w przypadkach bardziej złożonych) od dnia złożenia wniosku, na wzorze stanowiącym załącznik pierwszy do Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Nowe orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego jednocześnie uchyla poprzednio wydane w tym zakresie orzeczenie. Natomiast jeżeli zespół dojdzie do przekonania, że wniosek o wydanie nowego orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego nie powinien zostać uwzględniony, wydawane jest na analogicznych zasadach orzeczenie o odmowie uchylenia orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego (według wzoru stanowiącego załącznik dziewiąty do Rozporządzenia). W sposób odpowiedni należy stosować przepisy dotyczące doręczania orzeczenia wnioskodawcy, a także wnoszenia przez niego odwołania.