STAN PRAWNY NA 15 MARCA 2019 Informacja o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej Opracowali: Agnieszka Sakowicz, dyrektor przedszkola niepublicznego; Paulina Domańska, dyrektor przedszkola, nauczyciel wychowania przedszkolnego; Michał Łyszczarz, prawnik, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty Podstawa prawna: • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 luty 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły pierwszego stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 356 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 kwietnia 2018 r. w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków szkolnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 939 ze zm.). Wypełnienie w kwietniu dokumentu zwanego Informacją o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej kończy proces całorocznej obserwacji i diagnozowania wstępnego i końcowego przedszkolaka. Nauczyciel stoi przed trudnym zadaniem: musi w zwięzłej formie przedstawić swoją wiedzę o dziecku. Słowa powinien dobierać rozważnie, ponieważ nierzadko zdarza się, że dokument ten jest traktowany przez rodziców jako pierwsze „świadectwo” przedszkolaka. Jego kształt został ściśle określony w Rozporządzeniu w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków szkolnych (wzór nr 74 o oznaczeniu MEN-I/74). Część wychowawców skarży się, że wkłada dużo pracy w przygotowanie informacji o dziecku, która trafia do szuflady rodzica zamiast do ręki nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej. Rzeczywiście bywa tak, że rodzice nie decydują się na przekazanie dokumentu w obawie przed etykietowaniem pierwszoklasisty. Świadomy pedagog wie jednak, że po pierwsze, ma do czynienia z opisem sprzed kilku miesięcy, a po drugie, nowe wyzwania mogą ujawnić zupełnie nowe cechy ucznia. Natomiast wiedza o jego szczególnych potrzebach (zarówno w zakresie trudności, jak i uzdolnień) ułatwia planowanie pracy i w konsekwencji przyniesie dziecku korzyści. Adresat dokumentu Wychowawca musi pamiętać, że omawiany dokument sporządza przede wszystkim dla rodziców. Najistotniejszą jego funkcję ujęto w nazwie – ma on stanowić informację. By to kryterium spełnić, nauczyciel podczas porządkowania notatek, zapisków, wytworów dziecka i zadań testowych powinien pamiętać o: • czytelnym i prostym języku – zrozumiałym dla rodziców, którzy najczęściej nie są mają przygotowania pedagogicznego, • różnorodności informacji, • unikaniu form przeczących, np. zamiast „nie potrafi” lepiej używać „ma trudności”, • braku określeń wartościujących, • niedopuszczeniu do wykluczania się informacji, • równoważeniu informacji negatywnych pozytywnymi, • równomiernym opisie wszystkich sfer rozwoju dziecka. Dopiero w dalszej kolejności adresatem informacji o gotowości szkolnej jest nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej jako fachowiec. Pamiętajmy również, że umiejętne zredagowanie dokumentu może przesądzić o tym, czy rodzic przekaże naszą opinię dalej. Wielokrotnie już podkreślana była rola osobistego kontaktu z rodzicem – opinia powinna być przekazywana przez nauczyciela podczas bezpośredniej rozmowy z opiekunami, by móc rozwiać ich wątpliwości i zapobiec złej interpretacji zapisów. Chociaż dokument powinien być dość zwięzły, podczas opisu szczególnie ważnych kwestii warto przywołać przykłady, np. w odniesieniu do zachowań agresywnych, wycofujących. Zawartość dokumentu Rodzice znajdą w informacji o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej następujące dane: • wskazanie wymagań określonych w podstawie programowej w poszczególnych obszarach: fizycznego obszaru rozwoju dziecka, emocjonalnego obszaru rozwoju dziecka, społecznego obszaru rozwoju dziecka, poznawczego obszaru rozwoju dziecka, samodzielności, w tym umiejętności i wykonywania czynności samoobsługowych, • określenie potrzeb rozwojowych dziecka – w tym zauważone predyspozycje, uzdolnienia i zainteresowania. Co ważne, wypełniając informację o gotowości szkolnej, trzeba zadbać o to, aby zapisy w niej były jak najbardziej szczegółowe, nazywały zachowanie czy umiejętności dziecka, bez wartościowania. Źródła informacji Omawiany dokument musi zawierać dane pozyskiwane przez dłuższy czas i z różnorodnych (udokumentowanych) źródeł. Wizytatorzy z kuratorium sprawdzają nie tylko terminowość przygotowania informacji o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej, ale także to, czy znajduje ona poparcie w dokumentacji pedagogicznej. Informacji o przedszkolaku dostarczają: • obserwacje (szczególnie cenne w zakresie sytuacji naturalnych) – warto notować swoje spostrzeżenia, • analiza wytworów dziecka, • eksperymenty diagnostyczne (zadania testowe), • wywiad z rodzicami, • pozostali nauczyciele lub specjaliści – logopeda, psycholog. Przygotowując dokument, koncentrujemy się na: • funkcjach motorycznych (m.in. motoryka mała, duża, lateralizacja), • funkcjach uwagi (m.in. selektywność i koncentracja uwagi, uwaga swobodna), • funkcjach wzrokowo-przestrzennych (m.in. orientacja przestrzenna, pamięć wzrokowa, analiza i synteza wzrokowa), • funkcjach słuchowo-językowych (m.in. pamięć słuchowa, analiza i synteza słuchowa), • rozwoju społecznym (m.in. adaptacja w nowych warunkach, przestrzeganie norm i zasad, współpraca z rówieśnikami), • rozwoju emocjonalnym (m.in. kontrola emocji, poczucie bezpieczeństwa), • rozwoju językowym (m.in. zasób słownictwa, komunikacja, wymowa), • rozwoju poznawczym (m.in. poziom intelektualny, zdolność rozumowania werbalnego i niewerbalnego). Przydatne zwroty Charakteryzując dziecko w zakresie umiejętności społecznych i jego odporności emocjonalnej, możemy sięgnąć po następujące określenia: • w przypadku mocnych stron: „respektuje prawa i obowiązki swoje oraz innych, pomaga rówieśnikom, dzieli się z nimi zabawkami, potrafi inicjować zabawy, jest lubiane przez inne dzieci”, „stosuje się do poleceń dorosłego”, „częściowo zaczyna panować nad ekspresją emocji”, „próbuje pokonywać trudności, nie zniechęca się szybko”, „przejawia poczucie własnej wartości”, • w przypadku zauważonych trudności: „często siedzi z boku i trudno je namówić do wspólnej zabawy – izoluje się”, „chce dominować w kontaktach z dziećmi, a gdy mu się to nie udaje, obraża się”, „niechętnie stosuje się do poleceń i ustalonych zasad”, „trudno adaptuje się do nowych sytuacji”, „odmawia prób pokonywania trudności, ma niskie poczucie własnej wartości”, „łatwo wpada w złość”, • w odniesieniu do podjętych działań: „prowadzono zabawy z dzieckiem w małych, trzyosobowych grupach”, „omawiano z dzieckiem wprowadzone zasady i reguły postępowania”, „chwalono dziecko za sukcesy”, „często stosowano pochwały i zachęty, prowadzono indywidualne zajęcia z psychologiem”, • w przypadku wskazówek dla rodziców: „wskazane ograniczanie oglądania telewizji i gier na komputerze”, „wskazany stały tryb dnia dziecka, odpowiednia ilość snu”, „należy często chwalić, nawet za drobne osiągnięcia”, „należy zachęcać dziecko do wspólnych prac domowych”. Charakteryzując dziecko w zakresie poznawczego obszaru rozwoju, możemy sięgnąć po następujące określenia: • w przypadku mocnych stron: „rozpoznaje litery, odczytuje krótkie wyrazy”, „z łatwością wyszukuje podobieństwa i różnice na obrazku oraz bezbłędnie uzupełnia brakujące elementy na obrazku”, „zazwyczaj poprawnie wykonuje zadanie na podstawie instrukcji lub wysłuchanego tekstu literackiego”, „prawidłowo ustala położenie przedmiotów w przestrzeni”, „bezbłędnie rozróżnia podstawowe figury geometryczne oraz chętnie układa rytmy, kontynuując podany wzór”, • w przypadku zauważonych trudności: „ma trudności z logicznym uzasadnieniem swojego wyboru”, „często myli prawą i lewą stronę”, „liczne błędy w wyróżnianiu wygłosowej (ostatniej) głoski”, „trudności w określaniu liczebników porządkowych”, • w odniesieniu do podjętych działań: „dodatkowe ćwiczenia podczas indywidualnej pracy w zakresie głoskowania”, „używanie liczebników porządkowych w sytuacjach codziennych – np. podczas ustawiania się w parach lub wchodzenia po schodach”, • w przypadku wskazówek dla rodziców: „podczas zabaw i naturalnych sytuacji (np. w sklepie, podczas sprzątania zabawek) zaleca się ćwiczenie określania kierunków – prawej i lewej strony”. Charakteryzując dziecko w zakresie fizycznego obszaru rozwoju, możemy sięgnąć po następujące określenia: • w przypadku mocnych stron: „samodzielnie i bezbłędnie ustawia się w szeregu, rzędzie, parach i po obwodzie koła”, „na rysunkach przedstawia dużo szczegółów, które rozmieszcza na całej powierzchni kartki”, „prawidłowo trzyma nożyczki oraz przybory piśmienne”, „właściwie koordynuje pracę palców i siłę uchwytu”, • w przypadku zauważonych trudności: „niedokładnie koloruje”, „nie mieści się w liniach przy rysowaniu po śladzie bardziej skomplikowanych wzorów”, „ma trudności ze zmieszczeniem się w wyznaczonej płaszczyźnie”, • w odniesieniu do podjętych działań: „wdrożenie zajęć Metody Dobrego Startu – usprawnianie ręki”, • w przypadku wskazówek dla rodziców: „zaleca się zachęcanie dziecka do skakania obunóż”, „warto podczas spacerów z dzieckiem rysować patykiem na piasku duże koła, kwadraty itd.”, „warto razem z dzieckiem oglądać programy dla dzieci z zabawami ruchowymi i naśladować je wraz z nim”. Charakteryzując dziecko w zakresie samodzielności, w tym wykonywania czynności samoobsługowych, możemy sięgnąć po następujące określenia: • w przypadku mocnych stron: „dziecko jest bardzo samodzielne w zakresie czynności samoobsługowych”, „samodzielnie przygotowuje i porządkuje miejsce pracy”, • w przypadku zauważonych trudności: „w zakresie inicjacji zabawy dowolnej lub zabawy z rówieśnikami potrzebuje zachęty nauczyciela”, • w odniesieniu do podjętych działań: „stwarzanie okazji do inicjowania zabawy”, • w przypadku wskazówek dla rodziców: „stwarzanie licznych okazji do kontaktów z rówieśnikami, zarówno w domu, jak i w miejscach nieznanych”. Charakteryzując potrzeby rozwojowe dziecka, w tym zauważone predyspozycje, uzdolnienia i zainteresowania, możemy sięgnąć po następujące określenia: • w przypadku mocnych stron: „dziecko wykazuje duże zainteresowanie zabawami muzycznymi”, „lubi tańczyć, bardzo dobrze wykonuje wszystkie ćwiczenia podczas zajęć rytmiki”, „ładnie śpiewa i szybko zapamiętuje teksty piosenek”, „podejmuje liczne próby gry na instrumentach”, • w odniesieniu do podjętych działań: „zwiększenie liczby zajęć muzycznych (zapisanie dziecka do przedszkolnego klubu muzyków)”, • w przypadku wskazówek dla rodziców: „warto stworzyć dziecku okazję do wykorzystywania własnych zdolności – dodatkowe zajęcia taneczne lub z instrumentem”, „umożliwienie dziecku kontaktu z różnymi instrumentami, by mogło zdecydować, który mu odpowiada”, „zwiększona potrzeba ruchu czasami utrudnia dziecku koncentrację, należy więc stwarzać mu okazję do »wyskakania«, np. zaleca się zakup piłki do skakania, skakanki, małej trampoliny”, „by wspomóc dziecko w osiągnięciu umiejętności czekania na swoją kolej, warto często grać z nim w gry planszowe zgodnie z narzuconymi przez producenta regułami gry”. Warto też zawsze wypisać dodatkowe spostrzeżenia o przedszkolaku, np.: dziecko, mimo nieśmiałości, dobrze funkcjonuje w znanej sobie grupie – jeżeli poprawi swoją samoocenę poprzez wykorzystanie własnych uzdolnień muzycznych, z pewnością będzie mu łatwiej wejść w nowe środowisko”, „dziecko bardzo dobrze reaguje na słowne wsparcie (potrzebuje zauważenia jego starań)”, „dziecko bardzo lubi sportową rywalizację, która działa motywująco na kontrolę jego zachowania”. Informacja o gotowości do podjęcia nauki w szkole podstawowej to podsumowanie długiego procesu obserwacyjno-diagnostycznego. Stanowi źródło wiedzy nie tylko o tym, jak rozwija się dziecko i czego potrzebuje. Sposób zredagowania dokumentu, wielość i różnorodność danych świadczą też o poziomie pracy nauczyciela i całego przedszkola.