STAN PRAWNY NA 11 SIERPNIA 2021 Lekcje o zdrowiu Opracowała: Elżbieta Rzepecka-Roszak, dyrektor szkoły podstawowej, ekspert ds. awansu zawodowego oraz edukator ośrodka doskonalenia nauczycieli, laureatka Ogólnopolskiego Programu „Twórczy nauczyciel – Twórcza Edukacja” Podstawa prawna: • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 356), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 czerwca 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz.U. z 2020 r. poz. 1008). Ministerstwo Edukacji i Nauki planuje od 1 września 2021 r. wprowadzić lekcje o zdrowiu w ramach godzin z wychowawcą. O tym pomyśle mówiono już w ubiegłym roku szkolnym, ale pandemia „przesunęła” temat na nowy rok. Wszyscy zdajemy sobie sprawę, że nie wolno bagatelizować tematu zdrowia, a zwłaszcza pokłosia pandemii, skutków obostrzeń związanych z COVID-19. Z powodu nauki zdalnej dzieci i młodzież zostały pozbawione aktywności fizycznej i społecznej. To z kolei spowodowało wiele różnorodnych zaburzeń, zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Lekcje o zdrowiu stanowiłyby element profilaktyki, zwłaszcza że spędzanie wielu godzin przed monitorem komputera nie wpłynęło korzystnie na kondycję i zdrowie naszych uczniów. Ważne! Ministerstwo Edukacji i Nauki nie planuje nowego przedmiotu ani też zmian w podstawie programowej, które spowodowałyby konieczność wprowadzenia dodatkowych godzin lekcji o zdrowiu. Już teraz edukacja prozdrowotna jest ważnym elementem nauczania, a w preambule podstawy programowej czytamy, że „(…) edukacja zdrowotna odgrywa ważną rolę w kształceniu i wychowaniu uczniów, a zadaniem szkoły jest kształtowanie postaw prozdrowotnych uczniów, w tym wdrożenie ich do zachowań higienicznych, bezpiecznych dla zdrowia własnego i innych osób, a ponadto ugruntowanie wiedzy z zakresu prawidłowego odżywiania się, korzyści płynących z aktywności fizycznej, a także stosowania profilaktyki”. Edukacja zdrowotna jest zatem jednym z bardzo ważnych obszarów kształcenia ogólnego. Poza tym zagadnienia związane z prawidłowym, biologicznym funkcjonowaniem człowieka, dbałością o zdrowie oraz szeroko rozumianą profilaktyką zdrowotną pojawiają się już od przedszkola. Właśnie w wychowaniu przedszkolnym bardzo duży nacisk kładzie się na edukację zdrowotną, właściwe żywienie, kondycję fizyczną i psychiczną wychowanków. W dalszych etapach nauczania tematykę zdrowotną realizuje się na lekcjach wychowania fizycznego, biologii, przyrody, chemii, edukacji dla bezpieczeństwa oraz wychowania do życia w rodzinie. Realizacja programów wychowawczo-profilaktycznych również koncentruje się wokół tematyki zdrowia fizycznego i psychicznego uczniów. Szkoły bardzo często organizują spotkania ze specjalistami, którzy poszerzają wiedzę związaną z dbałością o własne życie i zdrowie. W obecnej sytuacji, w obliczu możliwej kolejnej fali pandemii, tematyka zdrowotna i problemy społeczne powinny być priorytetem w nowym roku szkolnym. Zauważmy też, że w Rozporządzeniu zmieniającym rozporządzenie o ramowych planach nauczania w § 2 ust. 1 pkt 1 lit. c mowa jest o realizacji godzin z wychowawcą, w szczególności „(…) zajęć dotyczących istotnych problemów społecznych: zdrowotnych, prawnych, finansowych, klimatycznych i ochrony środowiska”. Propozycja Ministerstwa Edukacji i Nauki nie jest zatem zupełnie nowym pomysłem, bowiem o potrzebie edukacji zdrowotnej, jak wskazują przywołane akty prawne, mowa była już dużo wcześniej. Ważne! Wychowawcy podczas lekcji o zdrowiu mają pełną autonomię, jeśli chodzi o szczegółowe tematy i poświęcony im czas. To wychowawca zdecyduje, jakie potrzeby i problemy zgłaszane przez uczniów i ich rodziców zostaną poruszone. Istotne będą również dobrze przygotowana diagnoza potrzeb i analiza sytuacji społeczno-zdrowotnej w danym środowisku szkolnym. W tym celu warto współpracować w zespole wychowawców, wspólnie opracować narzędzia diagnostyczne, wymienić się wiedzą i doświadczeniami w zakresie znajomości lokalnego środowiska. Oczywiście wychowawcy nie mogą pozostać sami z tym problemem, tym bardziej, że nie zawsze będą się czuli kompetentni w temacie edukacji zdrowotnej. Warto już na początku roku szkolnego pomyśleć i zaplanować lekcje wychowawcze tak, by móc na nie zaprosić specjalistów. Istotna jest tutaj współpraca wychowawców, bowiem zapraszając do szkoły lekarzy, ratowników medycznych, pielęgniarki, pracowników opieki socjalnej, przedstawicieli fundacji, stowarzyszeń, wolontariuszy, należy zadbać, by takie spotkania miały szeroki zasięg, nie odbywały się tylko w jednej klasie. Lekcje o zdrowiu mogą też zainicjować realizację projektów edukacyjnych, które doskonale sprawdzają się w pracy zespołowej. Niezwykle ważne jest, by nasi uczniowie sami stawali się poszukiwaczami wiedzy, by docierali do jej źródeł, sami odpowiadali na nurtujące ich pytania. Służy temu metoda projektów, która może stać się sposobem na ciekawe lekcje wychowawcze dotyczące zdrowia i jego profilaktyki. Poza tym z ministerstwa do szkół niebawem dotrą materiały promujące zdrowie, np. gry planszowe „Piramida zdrowia” czy „Zdrowe dzieciaki to my”. Powstają ciekawe scenariusze zajęć lekcji wychowawczych, podczas których porusza się tematy związane z dbałością o zdrowie, promowaniem zdrowego trybu życia. Pandemia wymusiła potrzebę opracowania szeroko rozumianej profilaktyki zdrowotnej, która może nie zapobiegnie kolejnej fali epidemii, ale dostarczy wiedzy, jak ustrzec się przed niebezpieczeństwem zarażenia, jak sobie poradzić w sytuacji lockdownu i izolacji społecznej. Szkoły powinny być wyposażone przez MEiN w odpowiednie materiały dydaktyczne czy programy zdrowotne, dzięki którym będzie można realizować lekcje o zdrowiu. Poza tym istotne są samo doskonalenie zawodowe nauczycieli oraz wypracowanie modelu współpracy ze specjalistami zdrowia publicznego. Zwróćmy uwagę na fakt, że najczęściej pomysły na sposoby realizowania tematów na lekcjach wychowawczych zależą w dużej mierze od kreatywności nauczycieli. W tym przypadku będzie dokładnie tak samo. Do tej pory bardzo często poruszano tematy związane ze zdrowym trybem życia, pomysłów na ich realizację było mnóstwo: począwszy od plakatów, gier dydaktycznych, prezentacji multimedialnych, poprzez projekty edukacyjne, przedstawienia teatralne, aż po happeningi promujące zdrowy styl życia. Uczniowie powinni także poznawać zasady funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej w Polsce, prawa i obowiązki pacjentów oraz sposoby pomocy osobom przewlekle chorym. Bardzo ważne jest zwracanie uwagi na konieczność szczepienia się w przypadku występującej pandemii COVID-19 lub też np. grypy. Warto przy tym omówić zagrożenia wynikające z braku szczepień i ochrony przed zachorowaniem na niebezpieczne, zakaźne choroby. Ważne! W obecnej sytuacji, po zdalnym nauczaniu, należy w sposób szczególny promować aktywność fizyczną, potrzebę przebywania na świeżym powietrzu, uprawianie sportu, jazdę na rowerze. Ważnymi tematami powinny być: redukcja stresu, radzenie sobie w sytuacjach traumatycznych, depresyjnych. Pandemia spowodowała wzrost otyłości wśród dzieci i młodzieży, choć ten problem pojawił się już dużo wcześniej. Lekcje o zdrowiu powinny poruszać ten temat oraz dostarczyć wiedzy o zbilansowanym sposobie odżywiania, by uczniowie mieli świadomość, jak się prawidłowo odżywiać, ale też jak unikać otyłości i jakie są jej skutki zdrowotne. Oczywiście tematów związanych ze zdrowiem młodych ludzi jest dużo więcej, dlatego jak najbardziej wskazane są edukowanie uczniów oraz uświadamianie ich, gdzie i w jaki sposób mogą szukać pomocy, gdy znajdą się w trudnej sytuacji i potrzebne będzie wsparcie specjalisty. Przykład lekcji wychowawczej (lekcji o zdrowiu) – plan ramowy Temat: „W zdrowym ciele zdrowy duch”, czyli jak zadbać o zdrowie? Cele lekcji: • znajomość czynników sprzyjających i zagrażających zdrowiu, • zrozumienie pojęcia „zdrowy styl życia”, • podjęcie refleksji na temat własnego stylu życia, • zaplanowanie zmian we własnym stylu życia, wpływających na poprawę zdrowia i kondycji fizycznej. Metody pracy: • pogadanka, • analiza SWOT, • piramida priorytetów. Pomoce: • tablica interaktywna, • plansze: z definicją zdrowia według Światowej Organizacji Zdrowia, czynnikami wpływającymi na stan zdrowia według Lalonde’a, analizą SWOT, wzorem piramidy priorytetów oraz planem zdrowego stylu życia, • karteczki samoprzylepne. Przebieg zajęć: • przedstawienie tematu lekcji i jej celów, • próba zdefiniowania przez uczniów zdrowia – burza mózgów (skorzystanie z planszy przygotowanej przez nauczyciela lub strony internetowej: http://ipz.org.pl/uwarunkowania-zdrowia/), • odczytanie definicji Światowej Organizacji Zdrowia, • rozmowa na temat zdrowego stylu życia, ustalenie priorytetów w życiu młodego człowieka (piramida priorytetów) – praca w grupach, • omówienie czynników wpływających na zdrowie człowieka, skorzystanie z diagramu Lalonde’a, • ustalenie w parach, jaki wpływ na własny styl życia mamy my sami, • wspólne dokonanie analizy SWOT, ustalenie mocnych i słabych stron młodych ludzi w temacie dbałości o zdrowie, wskazanie szans i zagrożeń, • wykorzystanie karteczek samoprzylepnych do ułożenia zdrowego stylu życia – praca zespołowa, • podsumowanie pracy uczniów i pomysłów działań promujących zdrowy styl życia, • praca domowa: ustal własny plan zdrowego stylu życia (przykłady pytań: Jak się odżywiam? Jakie popełniam błędy? Co muszę zmienić w swoim trybie życia? Jaka jest moja aktywność fizyczna? Co muszę zmienić? Czy umiem radzić sobie ze stresem? Czy jestem uzależniony np. od papierosów i używek lub od komputera i telefonu? Co mogę zrobić w tym zakresie?).